For my darling Clementine
Nếu có một bộ phim phản chiến vĩ đại mà không trực tiếp nói đến chiến tranh, không có những hình ảnh bom đạn khốc liệt, những cái chết thương tâm, đó hẳn phải là My Darling Clementine, một vực thẳm nối giữa They Were Expendable và The Fugitive sau những trải nghiệm trong Hải Quân Hoa Kỳ của chính đạo diễn John Ford. Chỉ một con người vừa mới bước ra khỏi một cuộc chiến phi nghĩa, với một sự nhạy cảm tột cùng (ta còn nhớ trước khi lên đường sang bên kia Đại Tây Dương, Ford đã cho thấy sự vô định nhường nào trong How Green Was My Valley), mới có thể kể lại những khốc liệt và phi lý của chiến tranh chân thực, day dứt mà vẫn ngập tràn hy vọng đến vậy, trong bộ ba phim đứng hàng kiệt tác, đánh dấu thời kỳ chuyển giao giữa một Fordian Ford và một Brechtian Ford (“Brechtian hơn cả Brecht”) như Jean-Marie Straub ngợi ca.
Ngày nay người ta đều biết có hai phiên bản của My Darling Clementine (xem thêm tại đây), cả hai phiên bản đều do nhà sản xuất Darryl F. Zanuck của 20th Century Fox biên tập. Điều này có nhiều ý nghĩa, bởi vì đây là tác phẩm mà Ford đạo diễn hầu hết toàn bộ (trừ vài ba cảnh Zanuck yêu cầu Lloyd Bacon quay lại do không vừa ý), tuy vậy không nắm trong tay quyền xây dựng bộ phim hoàn thiện. Nếu đi từ They Were Expendable (bộ phim mà Ford phải nhường “đất diễn” ở những trường đoạn chiến đấu ngoạn mục cho Robert Montgomery vì bị gãy chân nằm viện, rồi sau đó căm ghét sản phẩm cuối cùng do MGM biên tập, theo những gì Ford nói với nhà phê bình và đạo diễn người Anh Lindsay Anderson) đến The Fugitive (tác phẩm Ford có tất cả quyền sinh quyền sát mặc cho những thất bại về doanh thu và những rạn nứt với nhà biên kịch lâu năm Dudley Nichols) thì My Darling Clementine là một mối nối không thể vừa vặn hơn. Đó là một bộ phim của Ford và Zanuck – người rất hiểu Ford cũng như lý tưởng của ông. Đó là Ford làm tốt những gì ông giỏi nhất: đưa thi ca và hội hoạ vào những sản phẩm thương mại, ở nơi mà người nghệ sĩ phải chiến đấu đến cùng cho tự do sáng tạo. Đó là Ford chuẩn bị từ biệt các xưởng phim (studio) lớn nhưng vẫn để lại một kiệt tác sau cuối.
Chi tiết đáng nói nhất trong bản phát hành chính thức của Zanuck là nụ hôn của Wyatt dành cho Clementine. Trong bản chiếu thử, đó chỉ là một cái bắt tay. Ford rất không hài lòng với sự thay đổi này, có lẽ bởi nó phá vỡ tất cả những biểu đạt hình ảnh ông đã gây dựng nên. Wyatt và Clementine, họ ở hai thế giới, hai thiên cầu khác nhau. “Tình nương” Clementine là người Wyatt đã phải lòng ngay từ cái nhìn đầu tiên (như Huw với Bronwyn trong How Green Was My Valley): anh lập tức đứng bật dậy khỏi ghế ngay khi nhìn thấy cô bước xuống xe ngựa; nhưng trong khung hình của Ford, hai người thuộc về hai nửa không gian tách biệt, cộng hưởng với cái ngoái đầu của Clementine vờ như không nhìn thấy ánh mắt đắm đuối của Wyatt. Và sau đó trong phim, cũng chỉ cần hai cái ngoái đầu hoà nhịp, Ford cho ta biết trái tim của cả hai đã chung nhịp (Hamaguchi Ryusuke nói về Casque d’or của Jacques Becker: đôi khi, chỉ một hành động quay đầu là đủ nói lên tất cả; ta không nên quên rằng My Darling Clementine ra đời trước Casque d’or). Nhưng chàng cao bồi biểu tượng của miền viễn tây hoang dại và cô gái đài các hiện thân của văn minh, người ngược kẻ xuôi dòng lịch sử, một bên quá khứ và một bên tương lai, họ không thuộc về nhau, như Tom Doniphon của John Wayne không thể đến được với Hallie của Vera Miles trong The Man Who Shot Liberty Valance, như nước Mỹ chọn tân tiến, hiện đại thay vì ở lại với những gì hoang sơ. Ấy là duyên phận, nhưng là duyên phận nghiệt ngã: ở đây John Ford gặp Jacques Demy.
“Con người thật kỳ lạ, luôn để mắt tới một điều gì đó. […] Có người trong số họ sẽ phải thất vọng.”
– Judge Priest
Những con người thuộc về hai thiên cầu tách biệt, về hai phía của bờ rào ngăn cách họ.
Ford và Demy, họ có điểm chung không? Tôi cho rằng là có. Cả hai đều rất quan tâm đến những người lính thuỷ/thuỷ thủ. Nhưng sự quan tâm của hai người đến từ hai chiều đối diện nhau: Ford trực tiếp ở trong thế giới của những người lính ấy, vì ông từng có những năm tháng quân ngũ trong lực lượng Hải Quân; còn Demy là người đứng bên ngoài, nhưng ngay ở rìa của thế giới đó, ngó vào, trong ký ức thuở niên thiếu ở thành phố biển Nantes, nơi những con tàu cập bến đưa các thuỷ thủ đến một bến dừng tạm, với những cuộc gặp mặt chớp nhoáng (“Les rencontres” – một bài hát trong Les demoiselles de Rochefort).
Thế giới mà Ford và Demy vẽ nên trong những tác phẩm điện ảnh của mình còn rõ ràng hơn. Submarine Patrol, The Long Voyage Home, Battle of Midway, They Were Expandable, Mister Roberts đều kể về cuộc sống của những người lính thuỷ và phần lớn thời gian diễn ra trên những con tàu, những hòn đảo biệt lập mà họ đóng quân. Ngược lại, trong các bộ phim của Demy lấy bối cảnh tại những cảng biển, điểm nhìn của câu chuyện khi phác hoạ các chàng thuỷ thủ thường được đặt ở các nhân vật nữ, như cô vũ công cabaret Lola vì tương tư anh chàng Michel đã bỏ rơi cô nhiều năm về trước trên đường ra khơi mà không đoái hoài đến tay thuỷ thủ người Mỹ Frankie đang nhăm nhe trái tim mình, như cô tiểu thư đam mê ballet Delphine mộng mơ về chàng hoạ sĩ Maxence chưa từng gặp một lần trong đời: những con người ở trên bờ, một thế giới ở ngay giáp ranh thế giới của những người đi biển, nhưng có lẽ chẳng bao giờ có thể thâm nhập vào.
“Khi một người đi biển hắn phải quên hết chuyện trên bờ, đất liền không còn cần hắn nữa.”
– The Long Voyage Home
Những thế giới, hay chính xác hơn, những thực tại khác nhau, ấy cũng chính là Ford của My Darling Clementine. Những thực tại này chỉ giao cắt mà không thâm nhập, lướt qua mà không chung đụng, bất kể được thể hiện qua hình ảnh hay tuyến truyện. Và ở ngay biên giới của những thực tại ấy, xung đột xảy ra. Dù cùng cư ngụ trong một thị trấn nhỏ ở thời kỳ chuyển giao giữa hoang dã và văn minh của nước Mỹ, Tombstone, các nhân vật trong phim chia thành những phe phái khác nhau, theo đuổi những luân lý, phép tắc, luật lệ khác nhau. Cảnh sát trưởng Wyatt Earp, một anh hùng kiểu Ford (Fordian hero) điển hình, vì trả thù cho em trai, cho danh dự gia đình mà công tư không phân minh, để rồi lôi kéo những con người vô tội vào cuộc. Lão già Clanton cùng 4 tên con trai có thể được coi là những nhân vật phản diện đáng sợ nhất của Ford, nhưng cũng sống theo những luật lệ của riêng mình, cũng vì danh dự gia đình mà gây chiến với anh em nhà Earp ở cuối phim. Hai chiến tuyến, hai thế lực của kỷ nguyên hoang dã: không có chỗ cho họ trong thế giới văn minh của Clementine Carter. Nàng là một tiểu thư kiều diễm, khuôn phép, lịch thiệp, người nhỏ nhẹ bước vào quán rượu đầy những khói thuốc, rượu bia, ồn ào để đem cái đẹp, cái mới đến cho một thị trấn ở bên rìa sa mạc, người sẽ xây dựng trường học và đưa cộng đồng ấy đến bến bờ hiện đại. Không hề có một liên hệ nào giữa câu chuyện về cuộc trả thù của ba anh em Earp với câu chuyện về “tình nương” Clementine: bởi lẽ, chiến tranh không có chỗ trong hoà bình. Và ta cũng không nên quên Doc Holliday, một tay bác sĩ bài bạc sống ngoài vòng pháp luật, kẻ vì chạy trốn số phận mà tự đưa mình đến diệt vong (hình ảnh Victor Mature đọc câu thơ của Shakespeare, “The undiscover’d country from whose bourn/No traveller returns […]”, dưới làn khói thuốc mờ ảo có lẽ là một trong những close-up ngoạn mục nhất điện ảnh từng chứng kiến), cùng cô kỹ nữ Chihuahua mù quáng đem lòng yêu Doc. Giữa muôn vàn những rối ren ấy, đoạn soliloquy của Shakespeare nhìn qua có vẻ rất lãng nhách (được đọc bởi một diễn viên kịch say, trong một quán rượu, trước những kẻ man rợ, trong một bộ phim viễn tây) càng trở nên có ý nghĩa hơn. Và câu trả lời cho tất cả những câu tự vấn của Hamlet, hay cũng của chính các nhân vật trong phim, là cuộc đọ súng lịch sử khốc liệt ở Bãi quây O.K., tích truyện hoang đường trong lịch sử Mỹ, một lần nữa được hoang đường hoá qua kịch bản của Winston Miller và ống kính của Ford. Chín mạng người, gia súc vĩnh viễn đi lạc: chiến thắng của Wyatt Earp, cũng giống như thắng lợi của Hoa Kỳ trong Đệ nhị Thế chiến, là một kết cục day dứt cho bộ phim đen tối nhất của Ford. Có lẽ chẳng ngẫu nhiên khi ta được thấy Miyazaki Hayao (một trong những người ngưỡng mộ Ford nhất) ảnh hưởng nhiều từ My Darling Clementine đến vậy.
Và rồi sau tất cả, qua Dodge City rồi Tombstone, qua Đệ Nhất rồi Đệ Nhị Thế Chiến, chàng anh hùng của Ford lại lên đường, như Lincoln trong Young Mr. Lincoln, như Tom Joad trong The Grapes of Wrath, như Ethan trong The Searchers, như Judge Priest trong The Sun Shines Bright. Anh từ biệt “tình nương” Clementine, từ biệt văn minh, ước vọng như một ký ức xa xăm, để trở về miền hoang dã, về xưng tội, tái thiết (kể cho ba nghe chuyện đã xảy ra với hai người em, kiếm lại gia súc để lập nghiệp), khi tất thảy đã “ra đi và vĩnh viễn không trở lại”. “Lost and gone forever”.
Và như thế, một huyền thoại nữa lại được viết nên.
